Jak zmienia się sytuacja finansowa małżonków po ustanowieniu rozdzielności?

W tym artykule:

Rozdzielność majątkowa oznacza, że od dnia podpisania umowy każdy z małżonków samodzielnie gromadzi majątek, zarządza nim i odpowiada za własne zobowiązania, a majątek wspólny przestaje przyrastać. W praktyce zmienia to rozliczanie dochodów, zdolność kredytową i prawo do wspólnego PIT. W Kancelarii Notarialnej Artur Szadkowski, Sylwia Dolega na Mokotowie te codzienne konsekwencje wyjaśniamy poniżej krok po kroku.

W skrócie

Od dnia podpisania umowy dochody i zakupy każdego z małżonków trafiają do jego majątku osobistego, bez zgody drugiej strony.
Rozdzielność majątkowa wyklucza wspólne rozliczenie PIT za każdy rok podatkowy, w którym obowiązywała choćby jeden dzień.
Wspólny kredyt hipoteczny zaciągnięty przed podpisaniem umowy nadal wiąże oboje małżonków wobec banku.
Majątek zgromadzony wspólnie do dnia podpisania umowy nie dzieli się automatycznie i wymaga odrębnej umowy lub postępowania sądowego.

Co zmienia się z dochodami i majątkiem od podpisania umowy?

Wynagrodzenie za pracę, dochody z działalności gospodarczej i wszystko, co każdy z małżonków kupi po podpisaniu aktu, trafia wyłącznie do jego majątku osobistego. Nie powstaje już nowy majątek wspólny, a każde z małżonków samodzielnie decyduje, co zrobi z zarobionymi pieniędzmi. Ta zmiana działa wyłącznie na przyszłość, bo akt notarialny nie może ustanowić rozdzielności z datą wsteczną. Wspólne zakupy nadal są możliwe, ale wymagają udokumentowania, kto i w jakiej części za nie zapłacił.

Pensja, honoraria i dochód z działalności gospodarczej uzyskane po podpisaniu aktu
Przedmioty kupione za własne środki po podpisaniu umowy, niezależnie od tego, na czyje nazwisko wystawiono fakturę
Odsetki, dywidendy i inne pożytki z majątku osobistego danego małżonka

Kto zarządza majątkiem bez zgody współmałżonka?

Każdy z małżonków zarządza swoim majątkiem samodzielnie i nie musi pytać drugiej strony o zgodę na sprzedaż, obciążenie czy inwestycję. To różnica względem wspólności ustawowej, gdzie czynności przekraczające zwykły zarząd, na przykład sprzedaż nieruchomości, wymagają zgody współmałżonka. Ten wymóg znika jednak tylko w odniesieniu do majątku osobistego, bo rzeczy nabyte wspólnie przed podpisaniem umowy nadal wymagają zgody współwłaściciela przy sprzedaży. Jako notariusze, zgodnie z art. 79 ustawy Prawo o notariacie, zawsze upewniamy się przed podpisaniem aktu, że oboje małżonkowie rozumieją tę różnicę.

Wspólność a rozdzielność majątkowa — co różni się w praktyce?

Największa różnica dotyczy pięciu obszarów: zarządzania majątkiem, dochodów, długów, rozliczenia PIT i zdolności kredytowej. Poniższe zestawienie pokazuje je przy obu ustrojach obok siebie. Każdy z punktów omawiamy szerzej dalej.

Obszar	Wspólność majątkowa	Rozdzielność majątkowa
Zarządzanie majątkiem	Czynności przekraczające zwykły zarząd wymagają zgody współmałżonka	Każdy z małżonków zarządza swoim majątkiem samodzielnie
Dochody z pracy i działalności	Wchodzą do majątku wspólnego	Należą wyłącznie do małżonka, który je uzyskał
Odpowiedzialność za długi	Wierzyciel może sięgnąć do majątku wspólnego	Każdy odpowiada własnym majątkiem, poza długami na zwykłe potrzeby rodziny
Wspólne rozliczenie PIT	Możliwe po spełnieniu warunków ustawowych	Wykluczone za każdy rok, w którym obowiązywała
Zdolność kredytowa	Bank może uwzględnić łączny dochód małżonków	Bank ocenia zdolność każdego z małżonków odrębnie

Żadna z tych zmian nie działa wybiórczo, bo od dnia podpisania aktu obowiązują łącznie. Małżonkowie planujący rozdzielność zyskują najwięcej, gdy przejrzą wszystkie pięć obszarów naraz, a nie tylko ten, który akurat ich niepokoi. Rozliczenie PIT bywa tym punktem, którego skutek widać dopiero przy corocznym zeznaniu podatkowym, a nie od razu po podpisaniu aktu.

Czy wspólny kredyt hipoteczny nadal wiąże oboje małżonków?

Tak, umowa kredytowa zawarta wspólnie z bankiem pozostaje w mocy niezależnie od zmiany ustroju majątkowego między małżonkami. Rozdzielność reguluje relacje między małżonkami, a nie zobowiązania wobec banku wynikające z odrębnej umowy cywilnoprawnej. Oboje kredytobiorcy nadal odpowiadają solidarnie za spłatę całego zadłużenia, także po podpisaniu aktu u notariusza. Zmiana tego stanu wymaga osobnej zgody banku, na przykład aneksu, wyłączenia jednego z kredytobiorców albo refinansowania.

Jak rozdzielność wpływa na zdolność kredytową małżonków?

Bank ocenia zdolność kredytową każdego z małżonków oddzielnie, co bywa zarówno korzystne, jak i utrudniające. Jeśli jeden z małżonków ma niższe dochody, zaległości w innych zobowiązaniach albo prowadzi ryzykowną działalność, rozdzielność pozwala drugiemu ubiegać się o kredyt bez obciążania wniosku historią partnera. Ten sam mechanizm działa jednak w drugą stronę przy zakupach robionych razem, na przykład przy wspólnym kredycie na mieszkanie, bo bank nie zawsze zsumuje dochody obojga tak, jak przy wspólności majątkowej. Dlatego warto sprawdzić zdolność kredytową obojga małżonków osobno jeszcze przed złożeniem wspólnego wniosku o kredyt.

Czy małżonkowie z rozdzielnością rozliczą PIT wspólnie?

Nie, rozdzielność majątkowa wyklucza wspólne rozliczenie PIT za każdy rok, w którym obowiązywała. Prawo do wspólnego rozliczenia wymaga, aby przez cały rok podatkowy, lub od dnia ślubu do końca roku, istniała między małżonkami wspólność majątkowa. Wystarczy jeden dzień bez niej w danym roku, aby stracić tę możliwość za cały rok, nawet gdy umowę podpisano dopiero w grudniu. Każdy z małżonków składa wtedy własne zeznanie roczne, a przy wyraźnie nierównych dochodach bywa to odczuwalna różnica w podatku do zapłaty.

Czy rozdzielność zwalnia z pokrywania wydatków rodziny?

Nie w pełni, bo za zobowiązania na zwykłe potrzeby rodziny, takie jak czynsz, rachunki czy zakupy spożywcze, oboje małżonkowie odpowiadają solidarnie niezależnie od ustroju majątkowego. Zasadę tę wprowadza art. 30 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i nie da się jej wyłączyć samą umową majątkową u notariusza, a zmienić to może wyłącznie sąd, na żądanie jednego z małżonków i z ważnych powodów. Wierzyciel z tytułu bieżących rachunków rodziny może więc dochodzić spłaty od każdego z małżonków, nawet jeśli zobowiązanie formalnie zaciągnęła tylko jedna osoba. Rozdzielność chroni zatem przed odpowiedzialnością za długi prywatne czy biznesowe współmałżonka, ale nie przed wspólnymi wydatkami na bieżące życie rodziny.

Co dzieje się z majątkiem zgromadzonym przed umową?

Majątek zgromadzony wspólnie do dnia podpisania umowy nie dzieli się automatycznie wraz z ustanowieniem rozdzielności. Pozostaje współwłasnością w częściach ułamkowych i wymaga odrębnej umowy o podział albo postępowania sądowego, jeśli nie ma zgody między małżonkami, a dotyczy to mieszkania, samochodu, oszczędności czy udziałów w firmie nabytych wspólnie w trakcie wspólności ustawowej. Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, umowa o podział musi mieć formę aktu notarialnego niezależnie od zgody stron. W naszej kancelarii ustanowienie rozdzielności i podział dotychczasowego majątku traktujemy jako dwie odrębne czynności, możliwe do przeprowadzenia jednego dnia albo osobno.

Podsumowanie

Od dnia podpisania umowy dochody, zakupy i zarządzanie majątkiem każdego z małżonków stają się w pełni samodzielne, bez zgody drugiej strony.
Rozdzielność nie działa wstecz — nie zmienia zasad rozliczenia majątku zgromadzonego wcześniej ani odpowiedzialności za wspólnie zaciągnięte kredyty i bieżące wydatki rodziny.
Wyklucza za to wspólne rozliczenie PIT za każdy rok, w którym obowiązywała, i zmienia sposób, w jaki bank ocenia zdolność kredytową małżonków.
Majątek zgromadzony do dnia podpisania umowy wymaga odrębnego podziału, umownego lub sądowego.